وسوسه گری ساده بودن ترجمه هایکو

به بهانه انتشار کتاب «نور ماه بر درختان کاج» ترجمه­ی نیکی کریمی

از قدرت‌الله ذاكري ِ عزيز كه در وبلاگ ِ برف بهاري‌اش نوشته:

karimi-rizkharati-large.jpg«هایکو»،دیگر در هیچ زبان و فرهنگی واژه­ای بیگانه و ناشناخته نیست.واژه­ای که اشاره دارد به قالب شعری هفده هجایی در ادبیات ژاپن که در حدود قرن 17 میلادی بوجود آمد و امروزه در سرتاسر جهان به عنوان کوتاه­ترین قالب شعری دنیا شناخته می­شود.

درست اندک زمانی پس از آنکه ماسااُکا شی­کی شاعرونظریه­پرداز بزرگ هایکو در سال 1902 در سن 35 سالگی درمی­گذرد،ترجمه هایکو به زبان­های فرانسوی،آلمانی و انگلیسی شروع می­شود و به­زودی گسترشی حیرت­انگیز در جهان پیدا می­کند.

شاعران طراز اوّل در زبان­های مختلف چون پاول اِلوآر(1952-1895) شاعر فرانسوی،اِزرا پاوند(1868-1955)شاعرآمریکایی،رابیندرانات تاگور(1941-1861)شاعرهندی،اُکتاویو پاز(1998-1914)شاعرمکزیکی و ...از هایکو الهام می­گیرند و مجموعه اشعاری کوتاه به سبک هایکو می­سرایند.

امّا براستی چه ویژگی­هایی در هایکو هست که باعث گسترش و نفوذ آن تا بدین حد در جهان شده است؟

در پاسخ به این سؤال معمولاً سه ویژگی برای هایکو بیان می­کنند:

 

نخست اینکه هایکو پایان ندارد؛چیزی به اسم نتیجه برای فهم به خواننده ارائه نمی­کند.بر خلاف تمام سبک­های شعری هایکو تنها تصویری ارائه می­کند که فهم و برداشت از آن به عهده خواننده است.خوانندگان این آزادی در برداشت را دوست دارند.

دوّم،حضور «ذِن»در هایکو است.هایکو را بیان ادبی ذن می­گویند.رشد گرایش به ذن در غرب تؤام با گسترش هایکو بوده است.

سوّم؛خاصّیت بازی با کلمات و سرگرم­کنندگی هایکو است.سادگی،ایجاز،رهایی از کاربرد صنایع ادبی و دوری از ارائه معانی پیچیده؛به هایکو خاصّیت سرگرم­کنندگی داده است.این خاصّیت سبب شده است تا افراد در زبان­های دیگر هم اشعار کوتاه سروده و آن را هایکو بنامند که نمونه­های آن را در کشور خودمان هم می­توانیم ببینیم.

ویژگی چهارمی هم برای هایکو می­توان مطرح کرد که وجود آن بی­تأثیر در گسترش هایکو نبوده است.این ویژه­گی ساده به نظر رسیدن ترجمه هایکو است.کم بودن لغات بکاررفته در هایکو،وسوسه­گر خیلی­ها برای ترجمه هایکو است.یک جستجو ساده در اینترنت از کلمه فارسی«هایکو»،ما را با هایکو­های ترجمه شده بی­شماری روبرو می­سازد که مقدار قابل توجّهی از آنها ترجمه اشعاری از شاعرانی غیرژاپنی هستند.

نخستین­بار سهراب سپهری شاعرمعاصر چند هایکو که هایکوی مشهور«جهیدن غوک در آب»باشو؛مشهورترین هایکوسرای ژاپن هم جزء آن بود،را به فارسی ترجمه کرد.شاعر که برای آموختن هنر ژاپنی به این کشور سفر کرده بود،در آنجا با ادبیات ژاپنی آشنا شد و در زمینه الهام از طبیعت از فرهنگ این کشور بسیار تأثیر پذیرفت.بعد از آن کتاب­های زیر به فارسی چاپ شدند:

هایکو،شعر ژاپنی از آغاز تا امروز،برگردانِ احمد شاملو   ع.پاشایی،نشرچشمه: این کتاب بی­شک بهترین و کاملترین کتابی است که در زمینه شناخت و فهم هایکو به فارسی چاپ شده است.تنها ضعفی که این کتاب-البته برای کسانی که بخواهند اصل هایکو را به زبان اصلی پیدا کنند.-دارد این است که نه هایکو به زبان ژاپنی و نه تلفّظ آن به حروف لاتین-Romaji- وجود ندارد.

صد هایکوی مشهور،دانیل.سی.بیوکانن،ترجمه ع.پاشایی،ناشر دنیای مادر:این کتاب دربرگیرنده صدتا از بهترین هایکوهای ژاپنی است.در این کتاب برای اوّلین­بار اصل هایکو به زبان ژاپنی و نیز تلفّظ آن به حروف لاتین-Romaji-همراه با ترجمه آن به زبان فارسی آورده شده است. ترجمه این کتاب از زبان انگلیسی به فارسی انجام شده است.

آوای جهیدن غوک در آب،شعرهای­ژاپنی،ترجمه زویا پیرزاد: این کتاب در اصل ترجمه اشعار ژاپنی به فارسی است که از دو مجموعه انگلیسی انتخاب و ترجمه شده­اند.در میان این اشعار در حدود 50 هایکو نیز آورده شده است.این مجموعه نیز اصل اشعار به ژاپنی و تلفّظ آن به حروف لاتین را ندارد،امّا در مورد شاعران توضیحات بسیار کوتاهی در آن درج شده است.

هایکو در چهار فصل،ترجمه­ی مهوش شاهق و شهلا سهیل؛این کتاب هم ترجمه همان کتاب صد هایکوی مشهور است که چهار سال قبل از آن توسط آقای پاشایی ترجمه و چاپ شده بود.

لاک پوک زنجره،ع.پاشایی و مائه­دا کیمیه،نشر یوشیج :اگر کتاب(هایکو،شعرژاپنی از آغاز تا امروز)،بهترین و کاملترین کتاب در زمینه شناخت و فهم هایکو است که به فارسی چاپ شده است این کتاب(لاک پوک زنجره)،بهترین و نزدیک­ترین ترجمه به اصل هایکوی ژاپنی است.یک دلیل آن هم همکاری خانم مائه­دا-ایشان فکر کنم دارای مدرک دکتری ادبیات فارسی هستند و اشعاری از شاعران معاصر ایران به ژاپنی ترجمه و چاپ کرده­اند-در ترجمه دوباره همان صدهایکوی مشهور،این­بار مستقیماً از زبان ژاپنی به فارسی است.این همکاری به­علاوه تجربه آقای پاشایی باعث شده است تا بهترین ترجمه هایکو به فارسی انجام بگیرد که این ترجمه می­تواندکمک بسیار مناسبی برای کسانی که می­خواهند به ترجمه هایکو بپردازندباشد.

به جز این کتاب­ها مجموعه­های دیگری نیز به فارسی ترجمه شده­اند که دربرگیرنده هایکوهایی هستند.آخرین ترجمه­ای که از هایکو به بازار کتاب عرضه گردیده است کتاب(نور ماه بر درختان کاج است)که بوسیله نشر چشمه،اخیراً-پاییز 1385-چاپ شده است.هدف از این نوشته هم بررسی این کتاب است.

(نور ماه بر درختان کاج)،ترجمه­ای است که خانم نیکی کریمی از کتاب(The moon in the pines)انجام داده است،که خود این کتاب هم بوسیله Clements jonathanاز میان بهترین هایکوهای ژاپنی از قرن هفده تا اوایل قرن بیستم انتخاب و به انگلیسی ترجمه شده است.جاناتان کلمنتس نویسنده و نمایشنامه­نویس انگلیسی،متولّد 1971است و از نسل جدید مترجمین هایکو به­شمار می­رود.کلمنتس به دو زبان چینی و ژاپنی آشنایی دارد و بیشتر کارهای او در ارتباط با شرق آسیا هست.امّا تخصّص اصلی او در ارتباط با ژاپن، مربوط به انیمیشن و مانگا-داستان­های مصوّرژاپنی-است؛بیش از هفتاد انیمیشن و مانگا را برای توزیع کنندگان بریتانیایی ترجمه کرده است،دو سال سردبیر مجلّه مانگا در لندن بوده است .او  به خاطر همین فعّالیت­ها در ارتباط با مانگا،در سال 2000 و نیز به جهت همکاری در فهم فرهنگ ژاپنی،جایزه فستیوال ژاپن را دریافت کرد.با اینکه تمام هایکوهایی که او انتخاب و ترجمه کرده است قبلاً،بارها و بارها ترجمه شده­اند امّا ساختارشکنی او در دسته­بندی هایکوها و نیز ارائه نقّاشی­هاو تابلوهای ژاپنی ،برای کامل نمودن برداشت خواننده از هایکو از نکات برجسته کتاب او هست.امّا آیا مترجم فارسی این کتاب توانسته است این برجستگی­ها را در کتاب خود حفظ کند؟در جواب هرکدام از این ویژگی­ها را و نیز انتقال آن بوسیله مترجم فارسی را به تنهایی مورد بررسی قرار می ­دهیم.

نخست ساختار شکنی در دسته بندی هایکو.تمام مجموعه هایکوهایی که تا کنون چاپ شده­اند اشعار ار بر اساس تاریخ و زمان ولادت و وفات شاعران-برای مجموعه­هایی که از اشعار چند شاعر جمع­وری شدند.-یا بر اساس چهار فصل سال-بهار،تابستان،پاییز،زمستان- و یا خیلی کم براساس فصل­واژه-کلمه­ای که به فصل در هایکو اشاره دارد.-دسته­بندی نموده­اند.امّا کلمنتس برای اوّلین­بار اشعار را براساس چهارموقعیّت روز یعنی (Dawin,Daylight,Dusk,Moonlight) دسته­بندی نموده است ترجمه خانم کریمی از آنها به ترتیب سحر،نورصبحگاهی،گرگ و میش،نورماه است.در اینجا مترجم فارسی بدترین ترجمه ممکن را انجام داده است.در حقیقت کلمنتس خواسته است هایکوها را براساس چهارموقع یک روز یعنی سحر،ظهر،غروب و شب دسته­بندی کند،آیا ترجمه خانم کریمی نشان­دهنده این چهارموقعیّت است!؟هرچند یکی از معانی daylightمی­تواند سپیده­دم باشد،اما معنی اصلی آن روز،روشنی طول روز و حتّی خود ظهر است.duskدقیقاً به معنای غروب است  گرگ و میش هرچند به معنی تاریک و روشن بودن هوا است و می­تواند به همان اندازه که به غروب اشاره دارد،تاریک و روشن صبح را هم نشان بدهد،پس به­جای آن استفاده ازخود کلمه غروب بسیار بهتر بود.moonlightهم اگرچه معنی نور ماه را دارد امّا معانی مهتاب و شب را نیز دارد و با توّجه به منظور کلمنتس بهتر بود معنی شب برای آن در نظر گرفته شود.کلمنتس خود در مقدّمه کتاب­اش می­گوید که با این دسته بندی(صبح،ظهر،غروب،شب)که در اندیشه ذن می­تواند نماد عمر انسان باشد،خواسته­ام چهارفصل را در یک روز خلاصه کنم.

ازنکات عجیب دیگر ترجمه خانم کریمی،حذف قسمت­های زیادی از مقدّمه جاناتان کلمنتس در ترجمه فارسی آن است.یعنی از حدود 50 سطری که کلمنتس در کتاب خود آورده است نزدیک به بیست سطر آن در ترجمه فارسی نیامده است که بسیاری از آن نوشته­ها توضیحات بسیار باارزشی در مورد مجموعه و نیز هایکو بوده است.

برجستگی دیگر کتاب جاناتان کلمنتس،استفاده از تابلوها و نقّاشی­های ژاپنی در چاپ کتاب است.این نقّاشی­ها که در اختیار مؤسسه هنر شیکاگو است برای اوّلین­بار مورد استفاده قرار گرفته است.در انتهای این کتاب پی­نوشتی توسّط این مؤسسه در مورد این نقّاشی­ها اضافه شده است که بازهم نمی­دانم به چه دلیلی در ترجمه فارسی حذف شده است!؟نوشته­ای که اگر ترجمه می­شد می­توانست کمک بزرگی برای دوستداران هنر ژاپن باشد.

همچنین باز در کتاب اصلی یادداشت­هایی در حدود ده صفحه در مورد اشعار وجود دارد که باز هم نمی­دانم به چه دلیلی در ترجمه فارسی قرار داده نشده است.هرچند مترجم انگلیسی در مقدّمه-در ترجمه فارسی وجود ندارد.-از خواننده می­خواهد که تا تمام نکردن کتاب به یادداشت­ها رجوع نکند امّا به هرحال وجود آنها نیز می­توانست کمک خوبی برای فهم هایکو باشد.

اکثر هایکوهایی هم که در این مجموعه چاپ شده است،قبلاَ به فارسی ترجمه شده است و در زمینه کیفیّت ترجمه هم به مقایسه چهار هایکو از این مجموعه با ترجمه­ خانم مائه­دا و آقای پاشایی که بی­شک بهترین ترجمه از هایکو به فارسی است  بسنده می­کنم:

釣鐘に止まりてねむる胡蝶かな-蕪村

Tsurigane ni     Tomarite nemuru    kochō kana

ترجمه خانم کریمی:

روی ناقوس بزرگ

پروانه­ای می­نشیند

ومی­خوابد.

ترجمه آقای پاشایی و خانم مائه­دا:

روی ناقوس آویخته

نشسته،خواب است

پروانه.

蜻蛉つり今日はどこまで行ったやら-

Tonbo tsuri    kyō wa dokomade   itta yara

ترجمه خانم کریمی:

ای شکارچی سنجاقک

امروز او چه­قدر پرواز کرده بود؟

ترجمه آقای پاشایی و خانم مائه­دا:

گرفتن سنجاقک را

امروز تا کجا

رفته باشد.

秋深き隣は何をする人ぞ-芭蕉

Akifukaki   Tonari wa nani o    Suru hitozo

ترجمه خانم کریمی:

بعد از ظهر پاییزی

همسایه­ام چگونه می­گذراند؟

نمی­دانم.

ترجمه آقای پاشایی و خانم مائه­دا:

پاییزعمیق­تر می­شود

در همسایگی

او چه می­کند.

思うほど物言わぬ人と涼みけり-

Omou hodo    Mono iwanu hito     To suzumikeri

ترجمه خانم کریمی:

با کسی که فکرهایش را بلند نمی­گوید

بعدالظهر لذت­بخشی را گذراندم.

/ 3 نظر / 9 بازدید
فريبا

جالبه اينهمه وبلاگ داشتنم يه جور رکورده ها؟ (ممنون از زحمتی کشيدين پيرينت گرفتم سر فرصت بخونم )

خلیل

از دقتت در مورد ترجمه ها ممنونم.